Categories
AKTIVNOSTI ZA SLIDER

GLOBALIZACIJA INFLACIJE I CRNA GORA

Autor: Prof. dr Božo Mihailović
Tekst je objavljen u Dnevnim novinama  „Vijesti“, 18. januar, 2022. godine

Inflacija ( lat. Inflatio- naduvavanje) je  opšti porast nivoa cijena u odredjenom vremenskom periodu. Ona se,   najčešće,    mjeri na godišnjem nivou, ali može biti  polugodišnja, kvartalna, pa i mjesečna.  Ova kompleksna ekonomska pojava se  negativno održava na svakog pojedinaca, privedu i društvo u cjelini.  Posredstvom njenog, često,  razarajućeg dejstva, u dugom roku (gotovo) svi gube. Fenomen inflacije je dugoročno, čak istorijski prisutan ( smatra se da je nastala još u antičkom vremenu), bez mogućnosti da, u doglednoj budućnosti,   bude eliminisan. Koliko je inflacija složena pojava, dovoljno  pokazuje i upozorava  davno saopšteni stav u ekonomskoj literaturi, da čovjek za života ne može pročitati ( knjiga, studija, članaka…)  koliko je o inflaciji napisano!

Inflacija djeluje u svim pojavnim oblicima i svim segmentima ( direktno ili indirektno),   tako  da se sadašanja vrijednost, bilo   čega,  realno umanjuje u budućnosti. U uslovima djelovanja inflacije teško je održati stabilnost ekonomije, pa i društva u cjelini.

U teoriji ( i dosadašnjoj praksi)  se smatra da  inflacija  u iznosu od 1-2% može biti korisna, jer stimuliše tražnju i  podstiče investirtore na   nove projekte. Preko ovog iznosa već počinje da predstavlja problem, ali ne tako ozbiljan sve do iznosa ispod 5%.Navedeni nivo  je već  dovoljan upozoravajući  znak za uzbunu i traženje mjera u borbi sa njom.  Inflacija preko 5% prijeti da se „otrgne kontroli“ i počinje razorno da djeluje. Ta, nazovimo je,   „srednja opasnost“ je do  maksimalnog  jednocifrenog iznosa na godišnjem ( medjugodišnjem nivou). Inflacija od 10 i više procenata je razornog dejstva (počinje ekonomsko- ratnorazarjuće stanje), najčešće,  sa tendencijom stalnog ubrzanja, gotovo po eksponencijalnoj krivoj.  Iskustvo pokazuje  da,  što se inflacija povećava, borba sa njom postaje sve teža (  a da ne pominjemo galopirajuću ili  hiperinfalciju) i žrtve veće.

Navedeni opšti stavovi su saopšteni sa jednim ciljem: da se predstavi složenost problema  aktuelnog inflacionog talasa kako globalnog, tako i lokalnog.

Sadašnje  privredno i društveno stanje u svijetu je inflatorno, kod svih zemalja, čak i najrazvijenih. Nije pretjerano reći da inflacija postaje opšta pojava, jednako kao korona virus.  Ona već sada nikoga ne zaobilazi; niti će u budućnosti. Zato vrijedi  generalni stav  da aktuelna  inflacija postaje   svakodnevna i opšte-tanirajuća pojava.Sada počinje da  se „plaća danak“ upumpavanju ogromne novčane mase, kroz pojavu inflacije, u početnoj borbi sa korona virusom.

Navedenu  tezu potkrijepimo  aktuelnim podacima ( prema zvaničnim statistikama  –  novembar 2021/ novembar 2020 godine): u SAD-u  je najveća inflacija  za poslednjih 31. godinu i iznosi 6,2%; Evrozoni  preko 5% ( 13-godišnji maksimum); Njemačkoj 5,7%; Srbiji 7,5%;  Sloveniji 4,6%; Hrvatskoj 3,8% ; BiH 3%; Crnoj Gori 4,4% ( mjerena index-om potrošačkih cijena) . Redjanje statitstičkih podataka  i u drugim zemljama i/ili regionima ne bi dovelo do drugačijeg zaključka.

Pored statistički obuhvaćene, postoji i „životno“  važnija, a to je tzv.  precipirana inflacija  ( doživljena, osjećajna od strane pojedinca ili grupe). Percipirana inflacija je, po pravilu,   u svemu znatno  veća  -često i do nekoliko puta od zvaničnih podataka ( pogotovo za odredjen kategorije proizvoda/usluga) u nekoj zemlji.  I jedna i druga ( isto, samo drugačiji pristup) inflacija postaju ozbiljan  i, vjerovatno,  dugoročan   sadašnji i budući problem. Varaju se svi koji misle da je aktuelna inflacija kratkoročnog – prolaznog karaktera. Bilo bi zadovoljstvo autora ovih redova da ne bude u pravu.

Smatramo  da se očekuje anti-inflaciona borba na globalnom nivou.  Aktuelna ( svjetska)  inflacija ima više uzročnika, sa simultanim djestvom. Tim prije je borba sa njom teža,  složenija i dugotrajnija. Navešćemo samo neke od njih, bez posebne analize: 1. Kriza u energentima, koja sve više eskalira ( dovoljno je samo navesti enormni porast  cijena električne energije i gasa);  2. „Upumpavanje novca“ od strane centralnih banaka u uslovima pandemije ( prema nekim procjenama 26 hiljada milijardi američkih dolara);  3.  Dejstvo pandemije na usporavanje privrednog rasta u svijetu (  od gotovo dvije godine);  4. Prethodna sušna godina ( sa svim posledicama u poljoprivredi); 5. „Izvoz-Uvoz“ inflacije (što se odražava kao  poseban problem manje razvijenih zemalja); 6.  Sve ostalo ( nenavedeno).

Gdje smo mi u svemu tome i  posebno naš program „Evropa sad“?

I kod nas se inflacija zahuktava i u vremenu povećava, kako pokazuje zvanična statistika. Ona  već postaje seriozan i dugoročan problem, koji  treba ozbiljno  markirati i početi borbu sa njim.  Percipirana inflacija kod nas  je mnogo veća od statističke,  iz najmanje dva razloga: prvi, statistika objektivno kasni sa podacima u odnosu na nastanak pojave  i drugi, statistički se sve ne može obuhvatiti. Zato je o visini faktičke  inflacije   (vrlo često)    najbolje pitati domaćice!

Aktuelna i očekivana inflacija će se sigrano negativno odraziti i,  već se odražava,  na standard naših gradjana. ( To se svakodnenvo čuje u njihovim izjavama).  Program „Evopa sad“,  povećanjem minimalne zarade i drugih prinadležnosti,  stvara osnovu za  povećani životni standard, posebno kategorija gradjana i domaćinstava  sa nižim dohocima ( prihodima). Uskoro treba da se realno   pojavi znatna pozitivna razlika izmedju (do)sadašnje i buduće potrošnje  tih kategorija stanovništva. Povećanjem njihovog dohotka stvara se osnov za povećanu tražnju, a posredstvom nje i potrošnju, prevashodno ličnu.  Medjutim, postoji objektivna opsanost da će  inflacija   postepeno „jesti “, tu pozitivno stvorenu  razliku. Ona će se  smanjivati više ako inflacija bude i dalje djelovala ( i eventualno se povećavala) što se, nažalost, prema sadašnjem dejstvu u širem okruženju,  može očekivati. Posebno taj trend treba posmatrati  sa stanovišta činjenice da je  naša inflacija, prevashodno,  uvezena ( uvoz  Crne Gore za prvih jedaneast mjeseci prošle godine je bio  preko  dvije milijarde eura, a izvoz oko 400 mil. eura), ali od odredjnog nivoa može postai i psihološka. Spirala može da se  sve više pretvara u eksponencijalni trend. Kakav će taj odnos biti, za sada,   sa sigurnošću nije moguće sasvim predvidjeti.

Šta  nam, u kontekstu datih okolnosti,  valja činiti?

Uopšte uzev, „cijenu“ visoke inflacije u svijetu  će, kao uvijek do sada, najviše platiti nedovoljno razvijene ekonomije i gradjani sa niskim standardom . Zbog činjenice da spadamu u tu grupu zemalja,  moramo se što prije  organizovati za borbu sa sadašnjim i dolazećim inflacionim talasima, po sistemu: „uradi ono što od tebe zavisi“. Naše aktivnosti u borbi sa  aktuelnom i očekivanom inflacijom treba, sa stanovišta vremenske dimenzije,  podijeliti na dvije grupe: a) kratkoročne i b) dugoročne.

U okviru prvih izdvojili bi  dvije podgrupe: prva, treba pažljivo i cjelovito pratiti šta se sve dešava oko nas ( u bližem i daljem okruženju), ali  i u našoj ekonomiji,  i drugo, blagovremeno djelovati  poznatim (pa  i novim, primjereno vremenu) antiinflacionim mjerama ( uključujući državne rezerve), sa sasvim  jasnim ciljem: zaštita ekonomski „ranjivih“ kategorija stanovništva. Čekanje može imati značajne negativne posledice. (Ovaj moj stav treba shvatiti kao tzv. rano upozorenje da se, u skladu sa realnim mogućnostima,  blagovrmeno i simultano djeluje kroz  oba pomenuta segmenta).

Dugoročne mjere se moraju zasnivati, prevashodno, na jednoj cjelovito osmišljenoj integralnoj novoj razvojnoj platformi Crne Gore, stavljajući u prvi plan  naše resurse i znanje kao cjelinu, kroz obuhvat svih koji mogu dati odredjeni doprinos u tom odgvornom društvenom zadatku  (o čemu   su javnosti poznati dugogodišnji  stavovi ovog autora). Digitalizacija i zelena ekonomija moraju biti esencijalna  infrastruktura u ovom, više nego  kompleksnom,   procesu. Uspjeh u navdenoj  oblasti(ma)  podrazumijeva našu potpuno  osmišljenu viziju, strategiju, rad, red, odgovornost, dobru organizaciju … u kontinuitetu, jer u ekonomiji se čuda ne dešavaju preko noći! Naprotiv,  efektivnost i efikasnost,  u realnoj ekonomiji, zasnivaju se na filozofiji pčele i mrava. Zato je došlo vrijeme za takv pristup.

( Autor je Predsjednik Saveza ekonomista Crne Gore)